Kuzey Kutbu üzerinde etkili olan kutup girdabının bugüne kadar kaydedilen en erken tarihlerden birinde olağan dışı biçimde zayıflaması, yaklaşan kış mevsimine ilişkin tahminleri gündeme taşıdı. Küresel sıcaklıkları artırma eğilimindeki güçlü El Nino olayının da etkisini göstermesiyle atmosferde iki farklı dinamik karşı karşıya geldi. Bilim insanları, bu gelişmelerin Kuzey Yarım Küre'de kış koşullarını nasıl şekillendireceğini ve soğuk hava dalgalarının ne ölçüde etkili olacağını anlamaya çalışıyor.
Kutup girdabı, Kuzey Kutbu çevresindeki soğuk havayı yüksek atmosfer katmanlarında çevreleyen güçlü rüzgar sistemlerinden oluşuyor. Normal koşullarda kutup havasının büyük ölçüde kuzeyde kalmasına yardımcı olan bu yapı, zayıfladığında veya bozulduğunda soğuk hava kütlelerinin daha güney enlemlere ilerlemesine zemin hazırlayabiliyor. Bu nedenle kutup girdabında meydana gelen değişimler, Kuzey Amerika ve Avrupa başta olmak üzere Kuzey Yarım Küre'nin kış hava koşulları açısından yakından takip ediliyor.
Bu yıl yaşanan gelişmenin dikkat çekici yönü ise bozulmanın mevsimin oldukça erken bir döneminde ortaya çıkması. Atmosferin stratosfer tabakasında gerçekleşen ani ısınma, kutup girdabının rüzgarlarının zayıflamasına ve yön değiştirmesine neden oldu. Büyük ani stratosferik ısınma olarak adlandırılan bu olayın ardından kutup havasının güneye doğru taşınma ihtimali artabiliyor.
Kutup girdabı alışılmış takvimin dışına çıktı
Kutup girdabı her yıl sonbaharda, Kuzey Kutbu'nda güneş ışığının azalması ve uzun kutup gecelerinin başlamasıyla güçlenmeye başlıyor. Atmosferin yaklaşık 16 ila 48 kilometre yüksekliğinde bulunan stratosferde etkili olan bu sistem, yeryüzündeki hava olaylarını doğrudan belirlemese de atmosferin alt katmanlarıyla kurduğu etkileşim nedeniyle kış mevsiminin seyrinde önemli rol oynayabiliyor.
Son haftalarda kutup girdabının giderek zayıflaması, stratosfer sıcaklıklarında hızlı bir yükselişle birlikte gerçekleşti. Rüzgarların tersine dönmesiyle karakterize edilen bu süreç, büyük ani stratosferik ısınma olarak tanımlanıyor. Böyle bir olayın ardından kutup çevresindeki soğuk hava kütleleri daha güney bölgelere ilerleyebiliyor. Bunun sonucunda bazı ülkelerde soğuk hava dalgaları, don olayları ve mevsim normallerinin altında sıcaklıklar görülebiliyor.
Wisconsin-Madison Üniversitesinden meteorolog Andrea Lopez Lang, yaşanan gelişmenin olağan dışı niteliğine dikkat çekerek bu yılın benzersiz bir atmosferik tablo ortaya koyduğunu belirtiyor.
Büyük stratosferik ısınma olayları genellikle ocak-mart döneminde görülüyor. Daha önce kaydedilen en erken örnekler 1968 ve 2025 yıllarında 28 Kasım tarihinde gerçekleşmişti. Bu yılki gelişmenin söz konusu tarihlerden de önce yaşanması, bilim insanlarının dikkatini çekti.
Bozulmanın neden bu kadar erken meydana geldiği ise henüz kesin olarak açıklanabilmiş değil. Bazı araştırmalar El Nino koşulları ile daha zayıf kutup girdabı ve büyük stratosferik ısınma olaylarının sıklığı arasında bağlantı bulunduğuna işaret ediyor. Bu nedenle El Nino'nun mevcut gelişmede rol oynamış olabileceği değerlendiriliyor. Ancak St Andrews Üniversitesinden atmosfer bilimci Simon Lee, bu ilişkinin henüz kesinlik kazanmadığını vurguluyor.
Bilim insanlarına göre olayın mevsimin bu kadar erken bir döneminde yaşanması, geçmiş yılların verileriyle karşılaştırma yapmayı da güçleştiriyor. Lopez Lang, tarihsel kayıtların mevcut atmosferik gelişmeyi bütünüyle açıklamakta yetersiz kalabileceğine dikkat çekiyor.
Kuzey Amerika ve Avrupa'da ilk soğuk hava dalgası
Kutup girdabındaki bozulmayla bağlantılı olabilecek ilk soğuk hava dalgasının ABD ve Avrupa'nın bazı bölgelerinde etkili olması bekleniyor. Kuzey Amerika ve Avrupa üzerine yayılan kutup havasının hafta sonuna kadar etkisini sürdürmesi, bazı bölgelerde sıcaklıkların perşembe veya cuma günü en düşük seviyelere gerilemesi öngörülüyor.
Bu gelişme, özellikle ABD'nin doğusu ile Kuzeybatı Avrupa'nın geniş kesimlerinde sezonun ilk yaygın don olaylarının görülmesi anlamına gelebilir. Beklenen soğukların aşırı şiddette olmayacağı ifade edilse de uzun süren sıcak hava koşullarının ardından belirgin bir sıcaklık değişimi yaşanması bekleniyor.
ABD'de Mississippi Nehri'nin doğusunda kalan geniş bir bölgede, ilkbahardan bu yana görülen en soğuk hava koşullarının etkili olacağı tahmin ediliyor. Ülkenin doğu yarısının büyük bölümünde sıcaklıkların kasım ortası ortalamalarının yaklaşık 4 ila 8 derece altında seyretmesi bekleniyor. Kuzey Avrupa'da da benzer biçimde mevsim normallerinin altında sıcaklıklar görülebileceği belirtiliyor.
Bununla birlikte ilk soğuk hava dalgasının uzun süreli olması beklenmiyor. Tahminlere göre gelecek hafta ABD'nin doğusunda ve başka bazı bölgelerde sıcaklıklar yeniden mevsim normallerinin üzerine çıkabilir. Bu durum, kutup girdabındaki bozulmanın kısa vadede etkili olsa da kışın geri kalanının nasıl geçeceğine ilişkin tek başına yeterli bir gösterge olmadığını ortaya koyuyor.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsünden iklim bilimci Judah Cohen ise mevcut soğuk hava dalgasını daha geniş bir sürecin başlangıcı olarak değerlendiriyor. Cohen'e göre stratosferde meydana gelen bir bozulmanın atmosferin daha alt katmanlarına yansıması genellikle birkaç hafta alıyor. Bu nedenle kasım sonu veya aralık başında Kuzey Amerika'nın doğusu ve Kuzey Avrupa'da daha belirgin soğuk hava koşullarının ortaya çıkma ihtimali bulunuyor.
El Nino kış tahminlerini nasıl etkiliyor?
Kutup girdabındaki zayıflama, soğuk hava dalgalarının yaşanma olasılığını artırabilse de bu durum her zaman sert ve uzun süreli bir kış anlamına gelmiyor. Bu yılki atmosferik tabloyu daha karmaşık hale getiren temel etkenlerden biri de güçlü El Nino koşulları.
El Nino, tropikal Pasifik Okyanusu'ndaki deniz yüzeyi sıcaklıklarının normalin üzerine çıkmasıyla ortaya çıkan ve atmosferik dolaşımı etkileyebilen doğal bir iklim olayı olarak biliniyor. Etkileri yalnızca tropikal bölgelerle sınırlı kalmıyor; dünyanın farklı bölgelerinde sıcaklık ve yağış düzenleri üzerinde değişikliklere neden olabiliyor. Güçlü El Nino dönemlerinde küresel ortalama sıcaklıkların yükselmesine katkı sağlanabiliyor.
Wisconsin-Madison Üniversitesinden Andrea Lopez Lang, El Nino'nun atmosfer üzerinde güçlü bir etki oluşturabileceğini ve bu etkinin kutup girdabındaki bozulmanın sonuçlarını sınırlayabileceğini düşünüyor. Bu nedenle bazı bölgelerde soğuk hava görülse bile bunun tipik bir kış mevsiminde beklenenden daha farklı bir tablo oluşturmayabileceği değerlendiriliyor.
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) Kimyasal Bilimler Laboratuvarında araştırma fizikçisi olarak görev yapan Amy Butler da önümüzdeki dönemde ABD'nin kuzey yarısında sıcak hava ihtimalinin daha yüksek olabileceğine dikkat çekiyor. Butler, bu görünümün El Nino ile bağlantılı olabileceğini ifade ediyor.
Ancak uzmanlar arasında bu konuda görüş birliği bulunmuyor. MIT'den Judah Cohen, El Nino'nun atmosfer üzerindeki etkisinin güçlü olmasına rağmen kışın nasıl geçeceğini tek başına belirlemediğini savunuyor. Cohen'e göre kutup girdabının davranışı, soğuk hava dalgalarının ortaya çıkıp çıkmayacağı ve hangi bölgeleri etkileyeceği konusunda belirleyici olmaya devam edecek.
Dolayısıyla kış tahminlerinde yalnızca El Nino'nun gücüne bakmak yeterli değil. Kutup girdabının yeniden güçlenip güçlenmeyeceği, stratosferdeki bozulmanın alt atmosfer katmanlarına nasıl yansıyacağı ve diğer atmosferik sistemlerle nasıl etkileşime gireceği de önem taşıyor.
Küresel ısınma soğuk hava dalgalarının etkisini değiştiriyor
Kış mevsimine ilişkin değerlendirmelerde dikkate alınması gereken bir diğer unsur da küresel ısınma. Oklahoma Üniversitesinden meteoroloji alanında doçent Jason Furtado, kış mevsimlerinin geçmiş birkaç on yıla kıyasla ortalama olarak daha sıcak geçtiğine işaret ediyor.
Bu değişim, soğuk hava dalgalarının ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Ancak sıcaklıkların uzun dönem ortalamalarının yükselmesi, aynı şiddetteki bir soğuk hava olayının günümüzde farklı bir iklim tablosu içinde değerlendirilmesine neden oluyor. Furtado'nun dikkat çektiği gibi, soğuk hava dalgalarının etkisini değerlendirirken hangi dönemin ortalamalarının esas alındığı da önem kazanıyor.
Küresel sıcaklık ortalamalarının yükselmesi, bölgesel ve kısa süreli sert soğukların yaşanmasını engellemiyor. Bu nedenle kutup girdabındaki bozulmanın ardından ortaya çıkabilecek soğuk hava olayları, küresel ısınma eğilimiyle çelişen gelişmeler olarak görülmemeli. İklim değişikliği uzun dönemli sıcaklık eğilimlerini etkilerken, atmosferik dolaşım sistemleri kısa ve orta vadede bölgesel hava koşullarında önemli farklılıklar oluşturabiliyor.
Asıl etki sonraki haftalarda görülebilir
NOAA'dan Amy Butler, mevcut bozulmanın ardından kutup girdabının yeniden hızla güçlenebileceğini belirtiyor. Bu senaryonun gerçekleşmesi halinde yaşanan stratosferik ısınmanın kalıcı etkileri sınırlı kalabilir. Ancak uzmanlar, kış boyunca yeni bozulmaların yaşanması ihtimalini de göz ardı etmiyor.
Andrea Lopez Lang, önümüzdeki aylarda kutup girdabında yeni bir bozulma meydana gelmesinin şaşırtıcı olmayacağını ifade ediyor. Ona göre bu kış yaşanabilecek bir sonraki büyük bozulma, mevcut gelişmeden daha belirgin sonuçlar doğurabilir.
Bilim insanları açısından bu dönem, El Nino ile kutup girdabının atmosfer üzerindeki etkilerinin birlikte gözlemlenmesi bakımından önemli bir fırsat sunuyor. Bir tarafta küresel sıcaklıkları artırma eğilimindeki El Nino, diğer tarafta kutup soğuklarının güneye ilerlemesini kolaylaştırabilecek stratosferik değişimler bulunuyor.
Bu iki etkinin hangisinin daha baskın olacağı, önümüzdeki haftalarda ortaya çıkacak hava koşullarıyla daha net anlaşılabilecek. Mevcut veriler, bazı bölgelerde kısa süreli soğuk hava dalgalarının yaşanabileceğine işaret etse de Kuzey Yarım Küre genelinde sert ve uzun süreli bir kış yaşanacağını söylemek için henüz yeterli değil.
Kutup girdabının yeniden güçlenmesi, yeni stratosferik ısınma olaylarının ortaya çıkması ve El Nino'nun atmosferik etkilerinin nasıl şekilleneceği, kışın geri kalanına ilişkin tahminlerde belirleyici olacak. Bu nedenle bilim insanları, atmosferdeki gelişmeleri yakından izlemeyi sürdürüyor. Bu kış, yalnızca hava tahminleri açısından değil, iki güçlü iklim ve atmosfer dinamiğinin nasıl etkileşime girdiğini anlamak bakımından da dikkat çekici bir dönem olmaya aday.
